تک توران : میفلر و اوسطورهلر بیرمیللتین معنوی گنجینهسی ساییلیر. آذربایجانین بؤیوک و گؤرکملی آراشدیریجیسیرحمتلیک میر علی سیدوف یازیر: « میفولوژی ایناملار، خالقین یاشاییشی ، دوشونجهسی ،صنعتی ایله سیخ باغلی اولموشدور. میفولوقیا ایله باغلی هر بیر اینامی ، حتاایفادهنی ، سؤزو آراشدیرماق ، خالقین تاریخینی ، صنعتینی ، تفکرونو اؤیرنمکدئمکدیر. »
یوخاریدا
یازدیغیمیز سؤزه دایاناراق میللتیمیزی داها یاخشی و دوز تانیماق اوچون اؤز
میللتیمیزین میفولوژی ایناملاریلا تانیش اولمالیییق.اساطیری دوشونجهلر و ایناملار
نئچه ــ نئچه یوللار ایله بیزه گلیب
چاتمیشلار. دیل ، موسیقی ، ناغیل ، آبیدهلر، دبلر ، آتا – بابا سؤزلری و ...
بیزی مدنییتیمیزین دانی سؤکولن چاغینا آپاریرلار. بونلار ایندیکی چاغدان بیر کؤرپو
ووروب اوزاق کئچمیشلری بیزه خاطیرلادیرلار. بو ایناملار نئچه مین ایللیک
یاشاییشین سونوجودور. بیز بو یازیدا سویون ائتکیسینه آذربایجان میفولوژی
ایناملاریندا اؤتری اولموش اولسادا توخوناجاییق.
« گول تکین » ، «
تونیوقوق » و « موگیلیان خان // Mogilyan» و باشقا تورک
آبیده لرینده « یئر- سوب » اصطلاحی چوخ ماراقلیدیر. بو آبیده لرده « یئر- سوب »
مقدس ساییلیبدیر .
سو ایله ایلگیلی
چئشیدلی – چئشیدلی آتا – بابا سؤزلرینه توش گلیریک. سو جالانارکن بئله بیر آتالار
سؤزو دئییلیر : سو آیدینلیقدیر ( بو سؤزون آنلامی نی بئله دئیرلر : سو جالادانا ،
سو آیدینلیق و خوشبختلیک گتیرر).
2۱ - جی یوز
ایللیکده یاشایان آذربایجانین تورک میللتینده ،یولچونو و مسافری یولا سالارکن
آردیجا سو آتماق عادتی وار. بئله اؤرنکلرین ساییسی چوخ اولا بیلر.
بو گلهنکلر و دبلر
سو ایناملاری ایله ایلگیلی دیر . چوخ اسکیلرده یاشایان اولو بابالاریمیزدا سویا
تاپینما ایناملاری ، سویون آیریجا تانریسی اولموشدور. سویا ، یئره ، گونشه و ...
تاپینما و بونلارلا ایلگیلی ایناملار چوخ اسکیلرله – آنئمیستی ایناملاریلا – سسلهشیر.
بیلیجیلر آنئمیستی ایناملاری بئله آچیقلاییرلار : جانسیز موجودلارا جان وئریب،
اونلاری گوج صاحیبی بیلمک دئمکدیر.اسکی اینسانلار،داغی ،داشی ،دنیزی ،گونشی و ...
جانلی دویموش،اؤز یاشاملاریندا اوز وئرن اولایلاری بو گوجلره باغلامیشلار.
بو اینانجلار
باشلیجا اولاراق سونراکی ایناملارین و دینلرین ایلکین فورمو اولموش . آذربایجاندا
یاشایان تورک دیللی قبیلهلر بو اینانجلاردان اوزاق قالماییب، اوزون مدت بو
ایناملارلا یاشامیش. بو ایناملار دوشونجه گلیشیمین سورهجینده گلیشیب، اولو
بابالاریمیزین یاراتدیغی میفولوژی گؤروشلری و ایناملارینا چئوریلمیشلر.
۱ - اولو اوغوز
قارانلیق ساواشیندان دؤنندن سونرا اؤزونه ایکی حیات یولداشی سئچیر. بیرینجی قادین
، ایشیق زولاغین ایچینده اوتورموش ، گؤیدن اوغوز خانین اؤنونه دوشور. بو قادیندان
اوچ بؤیوک اوغول گون ، آی ، اولدوز دوغولور. اوغوزخان سو ایچینده یئرلشمیش بیر
گؤلون اورتاسیندا اوتورولموش قادینی گؤرور. بو قادین سو باشلانغیجین بلگهسی سو
پریسی دئمکدیر. اوغوزون ایکینجی قادینیندان اوچ کیچیک اوغلو یئر ، گؤی ، دنیز
دوغولور. بو آلتی کؤک بیرلیکده کائیناتین بیردن یارانماسین تمثیلیدیر.
۲- کوراوغلو،
بوتون تورک دیللی خالقلارین ، خصوصیله آذربایجانین میللی قهرمانی کیمی تانینمیشدی.
بو ایگیدین اوسطورهسینین باشا – باشیندا سویون مقدس اولدوغو سو ایله ایلگیلی
اینانجلارین ایزلرینه راست گلیریک. ناغیلدا گؤردویوموز کیمی دنیزدن ایکی آیغیرلیق
آت چیخیب آلی کیشینین ایلخیسینا یاخینلاشیرلار. بو آتلار گلهجک کوراوغلونون قیر
آت و دور آت آدلانان آتلارینین آتالاریدیرلار. آیری بؤلومده کوراوغلو، آتاسی
گؤستردییی قوشا بولاغی ، چنلی بئلده تاپیر. قوشا بولاق یئدی ایللدن بیر پؤسکوروب
اونون سویون ایچن و اونون سویو ایله اوز – باشین یویان یئنیلمز و گور سسلی اولار.
کوراوغلو قوشا بولاقدان چیخدیغی سودان ایچیر اوندا اوز – باشین یویور. بئله لیکله
کوراوغلو قوشا بولاغین واسیطهسیله یئنیلمز و اوزانلیغا ناییل اولور.
۳– قیرقیز
خالقینین یارادیلیش اوسطورهسی و ناغیلی چوخ ماراق دویور. شاهین قیزی ، 39 ندیمهسیله
دولانماق اوچون سارایین یاخینلیغیندا بیر مئشهیه چیخیرلار. قیزلار مئشهده
دولانیب یورولاندان سونرا مئشهنین اورتاسیندان کئچن سودان ایچیب ، اوز- باشلارین
یویورلار. بو سودان ایچن قیزلارین هامیسی بویلانیر. قیزلار اوشاقلاری سارایا آپارا
بیلمهدیکلریندن دولایی مئشهده بوراخیرلار. بو اوشاقلار سونرالار قیرقیزلار؛ دوز
دئسک قیرخ قیزلار خالقینی یارادیرلار.
4 - دده
قوروقودون سالور قازانین ائوی یاغمالاندیغی بویدا ؛ قازان خان، عاییلهسی و آلتون
باشلی بان ائولرین آختارماق اوچون یولا دوشور. "قازانین اؤنونه بیر سو گلدی.
قازان آیدیر: سو حاقق دیدارین گؤرموشدور؛ من بو سویلا خبرلهشیم دئدی."
نئجه کی گؤرونور
سو بو ناغیللاردا ایلک باشلانغیج ، گوج وئرن ، اوشاق تؤرهدن و ... رولون
گوتورموش. بو ناغیللارین هامیسیندا سویون مقدسلییین ، سویا اینام ، سویا
تاپینمانی آپ - آیدین گؤرمک اولور. تورکلرین اولو بابالاری گؤرورموشلر یاغیش
یاغاندان سونرا بیتکیلر گؤیهریر. آدام سویون واسیطهسیله دیری قالیر و چوخالیر
... . اسکی تورکلر چوخ طبیعی حالدا سویون گوجونه اینانمیش سونرالار اؤز یاشاملارین
،دونیانین یارانماسیندا اونا بسلهییب ایندیکی ناغیل لاری سویون ائتکی سیله
یاراتمیش دیرلار. بو مسئلهیه باخمایاراق تورک مدنیتلری بیر چوخ مدنیتلره تای
چایلارین و سولارین قیراغیندا یارانمیش. اسکی تورکلرین یاشاملاری چایلارلا ،
بولاقلارلا ، دنیزلرله سیخ باغلی اولموش ،یئمک – ایچمک ، یاشام یئرلری و ... سویا
باغلی ایمیش. بو مدنیتلر سویا و چایلارا آرتیق دهیر وئرمیشلر.
اورال-ین شرقینده
یاشایان باشقیردلار یاغیش یاغدیرماق اوچون بیر – بیرینی سویا باسار ، بیر- بیرینه
سو آتارمیشلار. اسکیلرده و سونرالار باهار بایرامیندا خاقانین سویا گیرمهسی و
میللتین بیر- بیرینه سو سپمه عادتینه 1632 –جی ایلده روس تاجری بئله یازیر :"
آغوست-ون 15 ده (مرداد آیینین اورتاسیندا) شاه ساراییندا بایرام یوخ ، تاماشا
اولموشدور. هامی ایری سارای قاپیلارینین قارشیسینداکی میدانا توپلاشمیشدی – کیمی
کوزهلرله ، کیمی ده پییالالارلا، قدحلرله. قاپی یا یاخین یئرده آداملار اویناییر
، شیپور چالیردیلار. شاه کولا فیرنگیدن آشاغییا یئره و جاماعاتا سو آتان کیمی
میدانا ییغیشانلار بیر- بیرینی سو ایله ایسلاتماغا ، ایتهلهمهیه ، هر یئتنی
پالچیقلا سوواماغا باشلادیلار. شاهین بوتون یاخین آداملارینی دا پالچیغا بولادیلار.ایکی
ساعاتا یاخین هر منصبدن اولانلار بیر- بیرینی ایسلادیب پالچیقلا بولاییردی. شاه
ایسه بو اهیلنجهیه کولا فرنگیدن باخیردی و بو اونون اوچون اهیلنجه ایدی.
"
اسکیلرله سسلهشن
و صفویلر حاکمییتی ایللرینده کئچیریلن بو مراسم سون واختلارا دک آذربایجانین
بوتون بؤلگهلرینده کئچیریلیردی. جاماعاتین بیر- بیرینی سولاما ، سو باسما مراسیمی
آذربایجاندا «سو جددیم» آدلانیرمیش.
بو مراسیملره
تای آذربایجان دا آز دئییل . بئله – بئله تؤرنلری ،گلهنکلری تانیمالی اونلاری
قوروماق اوچون گرکدیر چالیشاق.بونلار بیزه امانت گلمیش بیزده گلن نسللره اؤدهمهلییک.
